ارزش ماه مبارک رمضان(٢)

مراتب روزه :

 روزه هم مثل نماز، مراتب و درجاتى دارد. یك مرتبه آن در اصطلاح فقها، فقط مرتبه اسقاط تكلیف است؛ یعنى فقط نگهدارى شكم و شهوت. در این حال دیگر لازم نیست چشم، گوش، زبان و امثال آن اطاعتى كرده باشند.

 همین كه روزه‏دار از خوردن، آشامیدن و محرّماتِ ذكر شده در رساله‏هاى عملیه پرهیز كند، تكلیف واجب را ادا كرده است. در این حال، چشم و گوش و زبان، هیچ یك تابع فرمان «صوموا» نبوده‏اند و او فقط با این عمل، واجب ظاهرى را به جاى آورده است.

  آن كمالات و آثار، یقینا بر این مقدار از عمل مترتّب نیست و او فقط تكلیف واجب را ادا كرده است؛ مثل انسانى كه وضو مى‏گیرد و نمازى را به حسب ظاهر به جاى مى‏آورد كه تكلیفى انجام داده باشد.

 مرتبه دیگر اینكه در سایه تورّع و امساك از خوردن، آشامیدن و مهار غریزه جنسى، سایر اعضا (زبان، گوش، چشم، دست و پا) را هم از ارتكاب ناروا حفظ مى‏كند؛ مثلاً وقتى حرف از زبان مى‏شود مى‏گوید:

در سخن دُر ببایدت سفتن                      ور نه گنگى، به از سخن گفتن

 وقتى صحبت از چشم است مى‏گوید:

زدست دیده و دل هر دو فریاد                        كه هر چه دیده بیند دل كند یاد

بسازم خنجرى نیشش ز پولاد                             زنم بر دیده تا دل گردد آزاد

 چشم را به روى هر ناروا و حرامى مى‏بندد و براین باور است، كه آنچه تا كنون دیده‏ام، از دل ندیده‏ام، همه از چشم دیده‏ام؛ بنابراین، چشم، گوش، دست، پا و همه جوارح را در بند مى‏كشد و براى مهار آنها با خود نیز مى‏جنگد تا چشم دل او باز شود.

حضرت امام صادق علیه‏السلام در این زمینه مى‏فرمایند:

«إذَا صُمْتَ فَلْیَصُمْ سَمْعُكَ وَبَصَرُكَ وَشَعْرُكَ وَجِلْدُكَ وَعَدَّدَ أَشْیَاءَ غَیْرَ هَذَا وَقَالَ: لاَ یَكُونُ یَوْمُ صَوْمِكَ كَیَوْمِ فِطْرِكَ».

 هنگامى كه روزه مى‏گیرى، باید گوش و چشم و موى و پوست بدنت نیز روزه باشند و اشیاى دیگر را شمارش نمودند و فرمودند: باید روزى كه روزه‏دارى با روزهاى دیگرت متفاوت باشد.

 با توجّه به روایات مذكور، گناه موجب كاهش ارزش روزه مى‏شود؛ امّا همان‏گونه كه حضرت امام سجّاد علیه‏السلام فرمودند، حق روزه آن است كه تمام اعضاى بدن روزه باشند؛ یعنى گناهانى كه از طریق اعضاى مختلف بدن صادر مى‏شوند، در زمان روزه، موجب كاهش ارزش روزه مى‏گردند. پس باید مراقب بود چنین اتفاقى رخ ندهد.

 حضرت امام صادق علیه‏السلام مى‏فرمایند:

«سَمِعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم امْرَأَةً تَسُبُّ جَارِیَةً لَهَا وَهِیَ صَائِمَةٌ فَدَعَا رَسُولُ‏اللَّهِ صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم بِطَعَامٍ فَقَالَ لَهَا: كُلِی فَقَالَتْ: إِنِّی صَائِمَةٌ فَقَالَ: كَیْفَ تَكُونِینَ صَائِمَةً وَقَدْ سَبَبْتِ جَارِیَتَكِ؟! إِنَّ الصَّوْمَ لَیْسَ مِنَ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ فَقَطْ».

 رسول‏اكرم صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم شنیدند كه زن روزه‏دارى نسبت به كنیزاش بدگویى و فحّاشى مى‏كند. حضرت صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم آن زن را به خوردن طعام دعوت كردند.

 آن زن عرض كرد: من روزه دارم، حضرت صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم فرمودند: چگونه روزه دارى، حال آن كه زبانت به فحش و بدگویى نسبت به زیر دست باز شده است؟ همانا روزه فقط پرهیز از خوردن و آشامیدن نیست. باشد، زبان و گوش او هم باید روزه‏دار باشد.

 «مَنِ اغْتَابَ مُسْلِما بَطَلَ صَوْمُه وَنَقَضَ وُضُوۆه فَإِنْ ماتَ وهُوَ كذلك، ماتَ وهُوَ مُسْتَحِلٌّ لِما حَرَّمَ اللّه‏ُ».

كسى كه از مسلمانى غیبت و بدگویى كند، روزه خود را باطل كرده و وضوى او هم باطل مى‏شود؛ پس اگر در این حال بمیرد، حرام الهى را حلال كرده است.

 مسئله مراقبت از ارزش روزه، آن قدر مهم است، كه در آموزه‏هاى دینى نسبت به ذهن و فكر نیز دستور روزه داده‏اند.

حضرت امیرالمۆمنین علیه‏السلام مى‏فرمایند:

 «صِیامُ القَلْبِ عَنْ الْفِكرِ فی الآثامِ أَفْضَلُ مِنْ صِیامِ الْبَطْنِ عَنِ الطَعامِ».

روزه‏دارى قلب از فكر كردن به گناهان، برتر از آن است كه فقط شكم را از خوردن و آشامیدن باز دارد.

 در كتاب معراج السعاده، سه درجه براى روزه بیان شده است:

اول: روزه عوام و آن عبارت است از اینكه در روزها شكم و فرج خود را از مقتضاى شهوات آنها محافظت نمایى و این نوع روزه فایده نمى‏بخشد مگر رهایى از عذاب را.

 دوم: روزه خواص و آن عبارت است از آنچه مذكور شد به زیادتى محافظت چشم، گوش، زبان، دست، پا و سایر جوارح از معاصى و گناهان و بر این روزه مترتب مى‏گردد آنچه از براى روزه دار وعده داده شده است از ثواب‏هاى بى‏پایان.

 سوم: روزه خواصِ خواص و آن عبارت است از آنچه مذكور شد با محافظت دل از اشتغال به افكار دنیویّه و اخلاق رذیله و نگاه داشتن آن از یاد غیر خدا و افطار این روزه‏ها به یاد غیر خدا بودن و یا در صبح قیامت است و حاصل این روزه، رو گردانیدن از غیر خداست .

منبع: آفتاب